Giáo dục, học tập và kỹ năng cá nhân của trẻ không chỉ đến từ sách vở trên lớp. Một phụ huynh từng kể với chúng tôi rằng con gái chị học lớp bốn, điểm môn khoa học tự nhiên ở trường không cao. Thế nhưng mỗi lần theo ông bà về quê, cô bé lại tự tay bắt sâu, quan sát kiến tha mồi cả buổi mà không biết chán. Chị thắc mắc vì sao một đứa trẻ tò mò như vậy lại học môn khoa học không tốt trên lớp. Câu chuyện này khiến chúng tôi nhớ lại nhiều trường hợp tương tự: kiến thức sách vở và trải nghiệm thực tế đôi khi tách rời nhau, trong khi lẽ ra chúng nên bổ trợ cho nhau, nhất là với môn học vốn bắt nguồn từ việc quan sát thế giới xung quanh.
Vì sao trẻ ở vùng nông thôn có lợi thế học khoa học tự nhiên
Trải nghiệm thực tế giúp trẻ ghi nhớ kiến thức lâu hơn
Trẻ em nông thôn được tiếp xúc trực tiếp với cây trồng, côn trùng và hiện tượng tự nhiên mỗi ngày. Đây là điều các em có sẵn mà không cần ai dạy riêng. Một buổi chiều theo ba mẹ ra vườn, trẻ có thể thấy tận mắt cách cây đậu leo giàn, cách ong bay tìm hoa, cách nước mưa đọng lại rồi rút dần vào đất. Với người lớn, những hiện tượng này có thể quá quen thuộc nên ít để ý. Nhưng với trẻ nhỏ đang trong giai đoạn tò mò về thế giới, mỗi lần quan sát như vậy đều là một bài học khoa học sống động hơn bất kỳ trang sách giáo khoa nào.
Qua nhiều năm làm nội dung giáo dục và trò chuyện với phụ huynh, giáo viên, chúng tôi nhận thấy trải nghiệm thực tế giúp trẻ ghi nhớ kiến thức lâu hơn lý thuyết suông. Một đứa trẻ học thuộc định nghĩa “quang hợp là quá trình cây xanh hấp thụ ánh sáng để tạo ra chất dinh dưỡng” có thể quên ngay sau kỳ thi. Nhưng nếu từng tự tay trồng một chậu rau và quan sát nó vươn về phía cửa sổ có ánh sáng, trẻ sẽ nhớ khái niệm này lâu hơn nhiều. Kiến thức lúc này đã gắn liền với một trải nghiệm cụ thể, không còn là chữ nghĩa trừu tượng nữa.
Kiên nhẫn đồng hành giúp trẻ vượt qua nỗi sợ để bắt đầu quan sát
Chúng tôi từng theo dõi một trường hợp khác cũng đáng nhắc lại. Một cậu bé lớp năm ban đầu khá sợ côn trùng, không dám lại gần dù chỉ là một con bọ rùa nhỏ đậu trên lá. Ba mẹ cậu không ép con phải chạm vào ngay. Họ bắt đầu bằng việc cùng ngồi quan sát từ xa, kể cho con nghe vài điều thú vị về loài bọ rùa. Dần dần, cậu bé bớt sợ và bắt đầu chủ động lại gần quan sát kỹ hơn. Chỉ sau vài tháng, cậu đã có thể tự nhận biết vài loại côn trùng quen thuộc trong vườn nhà, điều mà trước đó ba mẹ không hề nghĩ tới. Câu chuyện này cho thấy rèn kỹ năng quan sát không nhất thiết phải bắt đầu từ sự hào hứng có sẵn. Đôi khi chỉ cần kiên nhẫn đồng hành cùng con từng bước nhỏ.
Cách rèn kỹ năng quan sát thiên nhiên cho trẻ
Khuyến khích trẻ đặt câu hỏi về hiện tượng xung quanh
Khuyến khích trẻ đặt câu hỏi về hiện tượng xung quanh là bước đầu tiên. Đây cũng là bước phụ huynh dễ bỏ lỡ nhất, vì đôi khi câu hỏi của trẻ nghe có vẻ ngây ngô, khó trả lời ngay. Khi trẻ hỏi “sao lá cây lại đổi màu vàng vào một mùa nào đó trong năm” hay “sao khoai tây để lâu lại mọc mầm”, phụ huynh nên xem đây là cơ hội để cùng tìm hiểu với con, thay vì trả lời qua loa cho xong. Chẳng hạn với câu hỏi về khoai tây mọc mầm, bạn có thể cùng con tìm đọc thêm về hiện tượng này. Chúng tôi có bài giải thích vì sao khoai tây mọc mầm viết khá dễ hiểu, phù hợp để cha mẹ đọc cùng con rồi giải thích lại bằng lời của mình.
Ghi chép và vẽ lại những gì quan sát được
Kết hợp quan sát thực tế với ghi chép, vẽ lại những gì thấy được giúp biến một lần quan sát thoáng qua thành kiến thức được lưu giữ lâu dài hơn. Chúng tôi thường gợi ý phụ huynh chuẩn bị cho con một cuốn sổ quan sát nhỏ, không cần viết nhiều, chỉ cần ghi lại vài điều đơn giản như:
- Vẽ lại hình dáng một chiếc lá lạ vừa nhặt được
- Ghi vài dòng về màu sắc, hình dạng của con vật vừa thấy trong vườn
Việc ghi chép này không đòi hỏi kỹ năng vẽ đẹp. Quan trọng là rèn cho trẻ thói quen quan sát kỹ hơn trước khi ghi lại. Đây là kỹ năng nền tảng xuất hiện trong hầu hết phương pháp học khoa học thực nghiệm, dù ở mức đơn giản của trẻ nhỏ hay phức tạp hơn khi các em lớn lên.
Phát triển giáo dục, học tập và kỹ năng cá nhân qua trải nghiệm thiên nhiên
Lồng ghép hoạt động ngoài trời vào lịch học tại nhà
Lồng ghép hoạt động ngoài trời vào lịch học tại nhà là cách chúng tôi khuyên các gia đình bận rộn có thể áp dụng mà không tốn quá nhiều thời gian. Đây không cần là một hoạt động riêng phải sắp xếp phức tạp. Chỉ cần dành mười lăm tới hai mươi phút mỗi cuối tuần dẫn con ra ban công, sân nhỏ hoặc công viên gần nhà, cùng quan sát một loại cây hoặc một loại côn trùng cụ thể, là đủ tạo thành thói quen đều đặn theo thời gian. Với những gia đình có sân vườn hoặc gần khu vực còn nhiều cây cỏ tự nhiên, có thể mở rộng phạm vi quan sát sang các loài thực vật, côn trùng đa dạng hơn. Chúng tôi có tổng hợp kiến thức thực vật, côn trùng để phụ huynh tham khảo nội dung phù hợp với từng độ tuổi của con.
Khuyến khích trẻ tự tìm hiểu sâu hơn
Khuyến khích trẻ tự tìm hiểu sâu hơn về điều mình quan sát được là bước nâng cao. Bước này phù hợp khi trẻ đã quen với việc quan sát và đặt câu hỏi cơ bản. Ví dụ, sau khi trẻ để ý thấy nước trong ao gần nhà và nước sông chảy có vẻ khác nhau, phụ huynh có thể gợi ý con tìm hiểu thêm vì sao lại như vậy, thay vì chỉ trả lời một câu ngắn gọn rồi thôi. Chúng tôi có bài viết phân biệt sông và hồ khá phù hợp để cha mẹ đọc trước, sau đó kể lại cho con bằng ngôn ngữ đơn giản. Một câu hỏi tưởng chừng nhỏ nhặt nhờ vậy trở thành một buổi tìm hiểu kiến thức thật sự thú vị cho cả hai.
Gợi ý cho các cửa hàng đồ chơi giáo dục STEM
Với những đơn vị kinh doanh dụng cụ học tập, đồ chơi giáo dục STEM như kính lúp, hộp nuôi côn trùng mini, sách khoa học thiếu nhi, việc có thêm một kênh bán hàng trực tuyến cũng giúp tiếp cận nhiều phụ huynh ở xa đang tìm mua sản phẩm hỗ trợ con học qua trải nghiệm thực tế. Bạn có thể tham khảo dịch vụ làm web bán hàng online nếu cửa hàng của bạn đang cần một kênh giới thiệu sản phẩm giáo dục chuyên nghiệp hơn, thay vì chỉ bán qua các hội nhóm phụ huynh trên mạng xã hội.
Kết luận
Tận dụng môi trường tự nhiên xung quanh giúp trẻ phát triển tư duy khoa học hơn, đúng như câu chuyện cô bé thích bắt sâu, quan sát kiến mà chúng tôi kể ở đầu bài. Trẻ chỉ cần được hướng dẫn đúng cách để biến sự tò mò sẵn có thành thói quen quan sát có hệ thống. Đây cũng là một cách đơn giản để nuôi dưỡng giáo dục, học tập và kỹ năng cá nhân của trẻ ngay tại nhà. Không cần chờ tới kỳ nghỉ về quê mới có cơ hội cho con tiếp xúc với thiên nhiên. Chỉ cần một góc ban công nhỏ, vài phút cuối tuần cùng con quan sát và đặt câu hỏi, cũng đủ để gieo mầm cho tình yêu khoa học lớn dần theo năm tháng.