Sương muối phủ trắng luống rau nhà chị Hoa ở Mộc Châu chỉ sau một đêm trời quang, gió lặng. Sáng hôm sau nhìn ra vườn, lá cải non đã mềm nhũn, dây su su gục hẳn xuống giàn. Chúng tôi từng chứng kiến cảnh này không ít lần trong những mùa đông làm việc cùng bà con trồng trọt ở vùng núi phía Bắc. Cứ đến đợt rét đậm, rét hại là điện thoại lại đổ chuông, hỏi cách cứu vườn trước khi quá muộn.
Sương Muối Là Hiện Tượng Tự Nhiên Gây Thiệt Hại Đáng Kể Cho Cây Trồng Mùa Đông
Nói dễ hiểu, sương muối là lớp hơi nước trong không khí gặp lạnh sâu rồi đóng thành những hạt băng li ti, bám trắng lên lá, thân và ngọn non của cây. Nhìn thoáng qua giống sương bình thường, nhưng nó lạnh hơn và bám chặt hơn nhiều.
Cái nguy hiểm nằm ở chỗ nước bên trong tế bào lá cũng bị đóng băng theo. Các tinh thể đá nhỏ li ti làm rách màng tế bào từ bên trong. Cây mất khả năng vận chuyển nước và dinh dưỡng gần như ngay lập tức. Nhẹ thì lá héo rũ, chuyển màu nâu đen; nặng thì cả cây chết khô chỉ sau một, hai ngày.
Nhiều vùng núi cao ở miền Bắc như Sa Pa, Mộc Châu, Đồng Văn, Mẫu Sơn gần như năm nào cũng có vài đợt sương muối, thường rơi vào khoảng tháng Mười Hai đến tháng Hai. Rau màu, mạ non, cây ăn quả mới trồng và cả cây cà phê con là những đối tượng dễ tổn thương nhất. Lý do đơn giản là mô của chúng còn non, chưa chịu được kiểu sốc lạnh đột ngột này.
Không ít nhà vườn chủ quan, thấy trời mới se lạnh nên bỏ qua việc che chắn. Chúng tôi từng gặp một hộ trồng su hào ở Mộc Châu mất trắng cả luống, chỉ vì tối hôm trước thấy trời “không lạnh lắm” nên chưa kịp phủ bạt. Cứ nghe đài báo rét đậm, rét hại kéo dài là nên chủ động đề phòng ngay từ chiều, đừng đợi nhìn thấy vườn trắng xóa sương mới cuống lên.
Điều Kiện Nào Khiến Lớp Băng Giá Này Xuất Hiện Vào Ban Đêm
Hiểu được vì sao hiện tượng này xảy ra sẽ giúp bà con đoán trước đêm nào cần đề phòng, thay vì chờ trời sáng mới biết vườn đã bị ảnh hưởng.
Về cơ bản cần hai điều kiện xảy ra cùng lúc: nhiệt độ hạ xuống rất thấp, thường dưới 0°C, và độ ẩm không khí ở mức cao. Hai yếu tố này hay gặp nhau vào những đêm trời quang mây, gió lặng gần như hoàn toàn.
Lý do là khi trời không có mây che, nhiệt từ mặt đất và cây cối thoát ngược lên bầu trời rất nhanh. Người trong nghề hay gọi đây là bức xạ nhiệt về đêm. Nói nôm na, ban ngày mặt đất hấp thụ nắng, rồi tối đến lại “nhả” nhiệt ra ngoài không trung mà không có gì giữ lại. Mặt lá và ngọn cây vì vậy lạnh nhanh hơn cả không khí xung quanh, nên hơi nước đọng trên đó đóng băng trước tiên.
Địa hình cũng góp phần không nhỏ. Những vùng núi cao, thung lũng kín gió là nơi hiện tượng này hay xuất hiện nhất, vì không khí lạnh về đêm nặng hơn nên dồn xuống các chỗ trũng, giống như nước chảy về nơi thấp. Đó cũng là lý do vì sao cùng một đợt rét, có xã bị nặng mà xã bên cạnh chỉ cách vài cây số lại nhẹ hơn hẳn.
Chúng tôi từng xem dự báo thấy nhiệt độ ban ngày ở Hà Giang vẫn tám, chín độ, tưởng không đáng lo. Nhưng đêm đó trời quang hẳn, gió lặng, sáng hôm sau cả vạt cải mèo trắng xóa vì sương muối. Đừng chỉ nhìn nhiệt độ ban ngày, cần để ý cả mây và gió lúc chập tối.
Những Cách Chúng Tôi Hay Dùng Để Che Chắn Vườn Mùa Rét Đậm
Nắm được nguyên nhân rồi thì việc phòng tránh không quá phức tạp, quan trọng là làm đúng lúc và đúng cách, chứ không phải cứ che thật kín là yên tâm.
Che chắn trước khi trời xuống nhiệt
Ngay khi nghe cảnh báo rét đậm, rét hại kéo dài, nên che phủ cây bằng vật liệu cách nhiệt vào buổi chiều tối, trước khi nhiệt độ xuống thấp nhất lúc gần sáng.
- Bạt nylon trắng hoặc lưới đen chuyên dùng cho nhà vườn giữ nhiệt khá tốt, nhưng cần chừa khe hở để cây không bị bí hơi.
- Rơm rạ khô, cỏ khô phủ gốc rẻ tiền, dễ kiếm, hợp với rau màu diện tích nhỏ, tuy nhiên hút ẩm nên dễ mục nếu để lâu ngày không thay.
- Bao tải, chiếu cũ quấn quanh thân dùng cho cây ăn quả non mới trồng, đặc biệt là phần gốc và những cành thấp dễ tổn thương nhất.
Một lỗi khá phổ biến là che kín mít, sát hẳn vào mặt lá suốt cả ngày lẫn đêm. Làm vậy hơi ẩm bên trong không thoát được, cây dễ bị nấm, thối lá còn nhanh hơn cả chết vì lạnh. Buổi sáng, khi nắng lên và nhiệt độ nhích dần, nên mở bạt ra cho cây thông thoáng trở lại.
Tưới nước sáng sớm để tránh sốc nhiệt
Đây là kinh nghiệm chúng tôi hay dặn bà con nhất, vì nhiều người làm ngược lại mà không hay biết. Sáng sớm, trước khi mặt trời lên hẳn, nên tưới một lượt nước nhẹ lên lá và gốc cây đang bị sương muối bám trắng.
Nước lúc đó ấm hơn lớp băng trên lá, giúp sương tan dần từ từ. Nếu để mặc kệ đến khi nắng chiếu thẳng vào, lá đang đóng băng gặp nhiệt tăng đột ngột sẽ bị sốc nhiệt. Tế bào vỡ nhanh hơn, thiệt hại có khi còn nặng hơn cả lúc bị sương muối ban đầu.
Với những trang trại rộng, việc theo dõi nhiệt độ từng khu vực bằng mắt thường gần như không xuể. Nhiều nhà vườn quy mô lớn mà chúng tôi từng hỗ trợ đã chọn lắp đặt hệ thống giám sát nhiệt độ cho trang trại quy mô lớn để cảnh báo sớm khi nhiệt độ xuống gần ngưỡng nguy hiểm, thay vì ngồi đoán theo cảm tính mỗi tối.
Chọn giống chịu rét và tính đường bảo quản sau thu hoạch
Ngoài che chắn, chọn giống cây chịu rét tốt ngay từ đầu vụ cũng giảm được rủi ro đáng kể về sau. Một số nhà vườn còn chủ động tìm nguồn hạt giống, cây giống chịu rét từ nơi uy tín, kể cả đặt từ nước ngoài về, để trồng thử ở những vùng thường xuyên có sương muối.
Với phần nông sản đã thu hoạch sớm để né đợt rét, khâu bảo quản cũng quan trọng không kém khâu trồng. Chúng tôi từng thấy nhiều hộ thu vội rau củ về chất đống trong nhà, không có chỗ để gọn gàng nên hư hỏng gần hết chỉ sau vài ngày. Tham khảo cách bảo quản nông sản gọn gàng sau thu hoạch sẽ giúp giữ được chất lượng lâu hơn, đỡ phí công chạy sương muối mà cuối cùng vẫn mất hàng vì để hỏng trong nhà.
Một điều nữa ít người để ý: sau một mùa thiệt hại vì thời tiết, không ít nhà vườn tranh thủ bán phần nông sản còn lại qua mạng để bù lại phần nào chi phí. Muốn bán được đều tay, cần có nơi giới thiệu sản phẩm đàng hoàng, thay vì chỉ đăng vài tấm ảnh lên mạng xã hội rồi chờ khách nhắn tin. Một đơn vị thiết kế website bán hàng chuyên nghiệp sẽ giúp gian hàng trông chỉn chu hơn, khách đặt mua cũng thuận tiện hơn nhiều so với cách bán chắp vá trước đó.
Điều Chúng Tôi Muốn Bà Con Nhớ Kỹ Mỗi Mùa Rét
Mùa đông ở miền Bắc năm nào cũng có vài đợt rét đậm, rét hại, và sương muối gần như là chuyện khó tránh khỏi ở những vùng núi cao. Điều chúng tôi muốn nhắc lại, sau nhiều năm cùng bà con chạy vườn mỗi mùa rét, là đừng đợi nhìn thấy cây trắng xóa mới cuống cuồng lo che chắn.
Cứ nghe bản tin cảnh báo rét hại, để ý thêm tình trạng mây và gió lúc chập tối, rồi chủ động phủ bạt, quấn gốc ngay từ chiều hôm trước. Sáng ra nhớ tưới nước nhẹ trước khi nắng lên, đừng để cây sốc nhiệt oan uổng thêm một lần nữa. Làm được từng việc nhỏ như vậy đều đặn, vườn nhà mình sẽ qua mùa rét nhẹ nhàng hơn nhiều so với việc chờ sự cố xảy ra rồi mới chạy chữa.